ปาฐกถาธรรมในเช้าวันนี้ (7 เมษายน 2551) หลวงพ่อส้มโออยากให้บรรยากาศเป็นกันเอง สบายๆ เนื่องจากเป็นวันสุดท้ายก่อนจบภาวนา จึงไม่มีหัวข้อ แต่ขอให้พวกเราตั้งคำถาม แล้วท่านจะพูดคุยในหัวข้อเหล่านั้น คำถามแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม คือ คำถามของน้องเล็กๆ อายุ 6-12 ปี, คำถามของวัยรุ่น อายุ 13-18 ปี และคำถามของผู้ใหญ่

      นี่คือส่วนหนึ่งของการพูดคุยในวันนั้นค่ะ

      ครั้นเมื่อพบพระพุทธองค์ในระหว่างทาง บาฮียาก็ถามคำถามนี้ต่อพระพุทธองค์ แต่พระพุทธองค์ทรงกล่าวว่า "บาฮียา ขณะนี้เรากำลังบิณฑบาตรอยู่ ขอให้เธอไปรอที่วัด แล้วเราจะตอบ"

      แต่บาฮียาไม่ยอม พระพุทธองค์ทรงกล่าวเช่นนี้ถึง 3 ครั้ง แต่บาฮียาก็ไม่ยอมหลีกทาง บาฮียา กล่าวว่า "ข้าแต่พระพุทธองค์ ชีวิตนั้นเป็นอนิจจัง โปรดจงตอบคำถามข้าพระพุทธเจ้า ด้วยเถิด"

      พระพุทธองค์จึงทรงกล่าวว่า In what is seen is seen , In what is heard is heard. That is what the Buddha. เห็นก็สักแต่ว่าเห็น ได้ยินก็สักแต่ว่าได้ยิน นั้นแลคือพระพุทธเจ้า

      หลังจากฟังคำตอบของพระพุทธเจ้า บาฮียามีความสุขมาก เขากราบลาแล้วแยกทางไป เมื่อห่างมาจากพระพุทธองค์ไม่นานนัก มีแม่วัวกับลูกวัวที่กำลังตื่นตกใจ วิ่งตรงเข้ามาที่บาฮียา แล้วขวิด ทำให้บาฮียาเสียชีวิตทันที เมื่อพระพุทธเจ้าเดินทางมาถึง ได้พบศพของบาฮียา พระพุทธองค์ทรงตรัสว่า บาฮียาได้บรรลุสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว ตั้งแต่เมื่อได้ฟังธรรมจาก ตถาคต ขอให้นำศพนี้ไปบำเพ็ญกุศลที่วัดของเรา

      การที่เธอถามว่าทำไมพระผู้หญิงจึงโพกผ้า คำตอบก็คือ ก็เพราะพระผู้หญิงโพกผ้าน่ะสิ นี่เป็นคำตอบในชั้นที่ 1 (First layer) ซึ่งอาจตอบในชั้นถัดมาก็ได้ว่า เพราะพระผู้หญิงกลัว แสงแดด หรือ ในชั้นถัดมาอีกว่า เพราะพระผู้หญิงคงรักสวยรักงามมากกว่าพระผู้ชายละมั้ง ฯลฯ ตอบได้หลายอย่าง แต่คำตอบในชั้นที่ 1 จะเป็นความจริงที่สุด คำตอบในชั้นต่อๆ มา มักจะบิดเบือนจากความจริงเสมอ ไม่มากก็น้อย

      เราตรัสรู้เมื่อเราไม่ขี้เกียจ

      หลวงพี่อยากจะเล่าเรื่องมือให้ฟัง หลวงปู่ติช นัท ฮันห์ เคยเล่าเรื่องมือซ้ายกับ มือขวาให้พวกเราฟัง วันหนึ่งหลวงปู่ใช้มือซ้ายจับตะปู มือขวาจับฆ้อน แต่จะด้วยอะไร ก็ตาม มือขวาพลาดเอาฆ้อนไปตอกนิ้วโป้งมือซ้ายเข้า มือซ้ายเจ็บปวดมาก และ มือขวาก็ตรัสรู้ทันที มือขวาประคองมือซ้ายที่กำลังเจ็บปวดเอาไว้ มือซ้ายก็ตรัสรู้ด้วย มือซ้ายยินยอมให้มือขวาดูแลความเจ็บปวด มือซ้ายไม่ได้บอกว่า นี่มือขวาเอาฆ้อนมา ฉันจะตีเธอกลับ การตรัสรู้ก็คือ เมื่อเธอเจ็บปวด เธอรู้ว่าเธอเจ็บปวด เมื่อเธอทุกข์ เธอรู้ว่าเธอทุกข์ นี้เป็นสิ่งสำคัญ การตรัสรู้นั้นเธอเองเป็นผู้ตรัสรู้ เมื่อเธอโกรธและรู้ว่า กำลังโกรธ นั่นเป็นสิ่งแรกที่จะนำไปสู่การตรัสรู้ การตรัสรู้นั้นเธอเป็นผู้รู้เอง ไม่มีใคร สามารถบอกได้ว่าเธอกำลังตรัสรู้ You are full responsible to your enlightenment not Buddha.

      ที่มีคนถามว่าจะทำอย่างไรกับความขี้เกียจ ต้องถามว่าในเมื่อเราอยาก ภาวนา ภาวนาแล้วมีความสุข ทำไมเราจึงขี้เกียจ เป็นเพราะเรากำลังทำสิ่งนั้น แบบเครื่องจักรหรือเปล่า เราไม่มีความสุขในการทำสิ่งนั้นๆ เหมือนกับที่ถามว่า เมล็ดพันธุ์แห่งความจำดีมาจากไหน ทำไมเพื่อนจึงฉลาดจำได้ แต่ทำไมเราถึง จำไม่ได้ แม้แต่บทสั้นๆ ง่ายๆ เราก็จำไม่ได้

      เมื่อหลวงพี่ยังเด็ก ครูอธิบายว่า น้ำเมื่อได้รับความร้อนก็จะกลายเป็นไอน้ำ แล้วก็เป็นก้อนเมฆ แล้วก้อนเมฆนั้นเมื่อได้รับไอเย็นก็กลั่นตัวกลับมาเป็น เม็ดฝน ตกลงมาเป็นน้ำ เพียงแค่เรื่องสั้น ๆ ง่ายๆ เช่นนี้ หลวงพี่ก็จำไม่ได้ จนครูเรียกออกไปหน้าห้อง แล้วใช้ไม้บรรทัดเหล็กตีบนหลังมือ จนเขียวช้ำ ต่อมาเมื่อเรียนชั้น ป.4 ครูให้ท่องสูตรคูณ หลวงพี่ก็ท่องไม่ได้ คุณพ่อก็หนักใจ ว่าทำไมเรื่องง่ายๆ อย่างนี้หลวงพี่ก็ยังทำไม่ได้ จนเรียนสูงขึ้นมาเรื่อยๆ หลวงพี่ ก็ยังเป็นคนที่มีความจำไม่ดี จนคุณแม่ซึ่งคอยเฝ้าสังเกตุแล้วสอนว่า หาก หลวงพี่จำทั้งหมดไม่ได้ ให้ค่อยๆ จำทีละส่วนก็ได้ จำในส่วนที่หลวงพี่ชอบ จากแทนที่จะต้องจำทั้งหมดก็ค่อยๆ แยกเป็นส่วนๆ ในการจำ แล้วค่อยนำมา เรียงต่อกัน ด้วยวิธีนี้หลวงพี่จึงพบว่า มันง่ายขึ้นและเหมาะกับหลวงพี่ เราต้อง ค้นหาวิธีการที่เหมาะ กับเรา

      เราไม่สามารถแนะนำอะไรต่อใครได้ด้วยคำพูด ผู้คนไม่ได้เรียนรู้จากสิ่งที่ เราพูด แต่เรียนรู้จากการปฏิบัติของเรา การปฏิบัติที่เรียบง่ายก็คือ การกลับมา อยู่กับลมหายใจ แต่ความยากก็คือ มันอาจกลายเป็นความเคยชิน แล้วเราก็ รู้สึกว่ามันไม่มีอะไรใหม่ แล้วเราก็หันไปหาสิ่งอื่นๆ ที่คิดว่าจะทำให้การปฏิบัติ ของเราลึกซึ้งขึ้น ไปหากลวิธีที่ซับซ้อนกว่านี้ ในที่สุดเราก็กลับมาสู่ลมหายใจ อีกครั้ง กลับมาสู่ความเรียบง่ายแสนธรรมดา